Nghiên cứu mới cho thấy bộ máy hành chính có liên hệ tới sự mở rộng của một quốc gia

Bộ máy hành chính thời kỳ đầu: Tòa nhà J ở vị trí nổi bật của Monte Albán, quảng trường chính với khoảng 40 phiến đá khắc những dấu ấn chinh phục. (Charles S. Spencer/AMNH)

“Bộ máy hành chính là cái chết của tất cả các công việc lành mạnh”, đây là câu nói của Albert Einstein, chia sẻ một quan niệm phổ biến về bộ máy hành chính nghiền nát sự tiến bộ cho đến đình trệ.

Nhưng giờ đây, có vẻ như là các chức năng tổ chức của bộ máy hành chính là thiết yếu đối với sự mở rộng không ngừng của những nhà nước đầu tiên trên thế giới, và có thể là đã giúp họ chinh phục những vùng xung quanh sớm hơn nhiều so với chúng ta nghĩ trước kia. Nghiên cứu mới được tiến hành tại vùng Thung lũng Oaxaca gần Monte Albán, một địa điểm khảo cổ thời kỳ tiền-Columbo lớn ở phía nam Mexico, cũng gợi ý rằng các hệ thống hành chính đầu tiên có thể đã có một ảnh hưởng lâu dài đối với các nhà nước hiện đại ngày nay.

Nghiên cứu của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ (AMNH), được tài trợ một phần bởi Tổ chức Khoa học Quốc gia (NSF) thông qua Ban chỉ đạo về Khoa học Kinh tế, Xã hội và Hành vi của tổ chức này, đã được công bố trong Biên bản lưu trữ của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia (PNAS).

“Bằng chứng sớm nhất về tổ chức nhà nước là cùng thời với bằng chứng sớm nhất về sự mở rộng lãnh thổ ở phạm vi xa”, lời nhà nghiên cứu trưởng Charles Spencer, người phụ trách khảo cổ học Trung Mỹ và Mexico tại AMNH.  “Mô hình này phù hợp với mô hình mở rộng lãnh thổ của quá trình hình thành nhà nước sơ khai, mà tôi đã đề xuất trong một số ấn bản trong nhiều năm qua.”

Mô hình mở rộng lãnh thổ của Spencer lập luận rằng các nhà nước xuất hiện qua một quá trình tương hỗ-nhân quả, liên quan đến việc đồng thời mở rộng lãnh thổ và hình thành bộ máy hành chính. Mô hình của Spencer rời bỏ những ý tưởng trước đó đề xuất rằng các nhà nước đi lên qua một quá trình từng bước, kéo dài: Đầu tiên là nhà nước hình thành, rồi một bộ máy hành chính tổ chức xuất hiện, và một thời gian sau đó, nhà nước bắt đầu mở rộng sang các khu vực khác theo cách “đế quốc”, và vì thế sinh ra một đế chế.

Nghiên cứu khảo cổ học được tiến hành bởi Spencer trong một hẻm núi ở Oaxaca, cách Monte Albán khoảng 50 dặm về phía bắc đề xuất rằng sự phân biệt cũ giữa nhà nước và đế chế có thể là không dùng được.

Trong Thung lũng Oaxaca, Spencer đã tìm thấy bằng chứng của một cung điện hoàng gia và một ngôi đền có nhiều phòng, có niên đại từ năm 300-100 TCN. Hầu hết các nhà khảo cổ học nghiên cứu Oaxaca đều coi cung điện hoàng gia này là bằng chứng cho một giai cấp thống trị chuyên môn, và ngôi đền nhiều phòng là bằng chứng cho một giai cấp giáo sĩ chuyên môn.

Spencer lưu ý rằng khoảng năm 300 TCN, những dấu hiệu đầu tiên của tổ chức nhà nước đã bắt đầu xuất hiện ở vùng Thung lũng Oaxaca, nơi Monte Albán tọa lạc. Nó cũng cùng thời gian mà nhà nước Monte Albán cổ đại bắt đầu xâm chiếm các vùng xung quanh.

Spencer nghi rằng tất cả các nhà nước quan liêu – ngay cả những nhà nước hiện đại – có thể vốn có xu hướng, hay “ôm cứng” trong việc tham gia vào mở rộng [lãnh thổ] bằng vũ lực như một di sản của quá trình hình thành nhà nước sơ khai ban đầu.

Tài liệu của PNAS so sánh nghiên cứu của Spencer ở Mesoamerica (Trung Mỹ và Mexico) với các dữ liệu khảo cổ học từ 5 nhà nước khác, mà hầu hết các nhà nhân chủng học đều công nhận là những địa điểm khác duy nhất có sự hình thành nhà nước sơ khai thực sự trong lịch sử: Peru, Ai Cập, Lưỡng Hà, Thung lũng sông Indus và Trung Quốc. Các nhà nước sơ khai là những nhà nước thế hệ đầu tiên phát triển mà không có liên hệ nào với các nhà nước khác tồn tại trước đó. Trong mỗi trường hợp, lý thuyết về sự mở rộng lãnh thổ của Spencer là có cơ sở. Nhưng ông nói rằng cần nghiên cứu thêm ở những địa điểm khác.

“Kết quả này có thể cung cấp một bài học nhắc nhở, khi chúng ta nghĩ về các mối quan hệ quốc tế trong thế giới đương đại của chúng ta”, ông Spencer nói. “Vì nhà nước quan liêu như là một hình thái chính trị ban đầu phát triển qua một quá trình mở rộng bằng vũ lực, chúng ta không nên ngạc nhiên nếu các nhà nước tiếp tục có xu hướng cá lớn nuốt cá bé, bất kể ý thức hệ của họ là gì.”

Spencer nói rằng các kết quả nghiên cứu của ông có thể được xem như là lý do để ủng hộ sự phát triển của các tổ chức quốc tế, như Liên Hợp Quốc để đóng vai trò kiểm soát đối với xu hướng theo chủ nghĩa bành trướng của các nhà nước thành viên. “Nhưng, việc quản lý những tổ chức đó cũng có nhiều khả năng là quan liêu, do đó chúng ta cũng nên cảnh giác với hành vi cả quyền của họ”, ông nói.

Tổ chức Khoa học Quốc gia
(Theo The Epoch Times)

Bản tiếng Anh có tại đây.